Pinulongang Bisaya (Everything about Bisaya Language, Ludabi, ug uban pa)

[forester]

I have no updates on where to secure for the forms and where to enroll for membership; in the 90's I tendered my membership with the Ludabi office at UC Sancianko.

[forester]

Ikaduhang tampo: HUBAD
Nganong walay tugbang hubad alang sa daghang pulong gikan sa nagkada-iyang pinulongan?

Kini usa ka tilimad-on (phenomenon) sa pinulongan sa bisan unsang nasud sa kalibutan.
Ang mga pulong nga gipangsapli gikan kaalam (scientific terms) kasagaran kaayong gihingalan gikan sa magkakaplag (discoverer). Pananglit, ang pulong WATTS (Scientific term) gikan sa bansagon (apellido o surname) sa magkakaplag nga si James Watt.
Wala kini tugbang sa bisan unsang pinulongang gumikan kay kini usa ka lunsayng pangalan (proper noun); ang lunsayng pangalan dili angayang hubaron sa bisan unsang pangalan, dili usab makatarunganon ang paghatag og tangkud (equivalence) niini sa samang paagi nga ang ngalan sa tawo dili pagahubaron sigun sa batakang pinulongan (language rule).

Uyon usab sa mithi, dili mamahinong tugkaron sa usa ka pinulongan ang paghatag og tangkud-pulong (equivalent term) alang sa butang nga wala masayri o wala masinati sa usa ka pulong. Sama pananglit sa pulong SNOW, wala kitay pulong niini ("nieve" is a Spanish term for snow, not a Filipino term) sa ligdong nga katarungan nga wala kita makasinati (experience) niini. Sa pagtulon-an sa linguistica nga Latin nag-ingon, NEMO DAT QUOD NON HABET (you cannot give what you do not have), dili mahatag ang butang nga wala mapanag-iya.

Hayan, masabut sa yanong pagtukbil nganong dili tanang langyawng pulong adunay tugbang sa atong Binisaya.

[forester]

correction: second line from the guide question - GIKAN SA KAALAM (scientific terms)

[brownprose]

Ikaduhang tampo: HUBAD
Nganong walay tugbang hubad alang sa daghang pulong gikan sa nagkada-iyang pinulongan?

Kini usa ka tilimad-on (phenomenon) sa pinulongan sa bisan unsang nasud sa kalibutan.
Ang mga pulong nga gipangsapli gikan kaalam (scientific terms) kasagaran kaayong gihingalan gikan sa magkakaplag (discoverer). Pananglit, ang pulong WATTS (Scientific term) gikan sa bansagon (apellido o surname) sa magkakaplag nga si James Watt.
Wala kini tugbang sa bisan unsang pinulongang gumikan kay kini usa ka lunsayng pangalan (proper noun); ang lunsayng pangalan dili angayang hubaron sa bisan unsang pangalan, dili usab makatarunganon ang paghatag og tangkud (equivalence) niini sa samang paagi nga ang ngalan sa tawo dili pagahubaron sigun sa batakang pinulongan (language rule).

Uyon usab sa mithi, dili mamahinong tugkaron sa usa ka pinulongan ang paghatag og tangkud-pulong (equivalent term) alang sa butang nga wala masayri o wala masinati sa usa ka pulong. Sama pananglit sa pulong SNOW, wala kitay pulong niini ("nieve" is a Spanish term for snow, not a Filipino term) sa ligdong nga katarungan nga wala kita makasinati (experience) niini. Sa pagtulon-an sa linguistica nga Latin nag-ingon, NEMO DAT QUOD NON HABET (you cannot give what you do not have), dili mahatag ang butang nga wala mapanag-iya.

Hayan, masabut sa yanong pagtukbil nganong dili tanang langyawng pulong adunay tugbang sa atong Binisaya.

Isip tampo sa gihisgutan sa atong magtutudlo nga si forester, uyon ko nga dili tagaan ug matud pa "tankud" ang mga pulong nga iya sa agham* o science ug ang ubang mga sanga niini. Gani, mas tin-aw o mas masabtan dayon ang usa ka pulong kung magpabilin kini siya sa iyang "original form" kay mas dali o mas nasinati naman nato ang mga butang nga gipangalan na niadto sa mga magkakaplag sama sa gihisgutan ni forester nga mga pananglit.

Kana kung hisgutan nato ang mga butang sa agham ug uban pang mga nagkadaiyang pulong nga gidawat o gigamit na sa kadaghanan (terms that are universally accepted).

Apan dili man tingale pod ngil-ad kung mag-mugna ta ug atong kaugalingon'g tankud kung ang katuyo-an niini ang paghatag ug mas tataw nga hubad sa usa ka butang nga mas dali ra malitok o may kalambigitan (language affinity) na sa atong lunsayng binisaya. Tugoti ko sa paghatag ug mga pananglit diin niadto gihikay ug giumol sa maong kato-oyan sama sa:

Typewriter - Sulatik (Sulat + Tinagiktik)
Radio - Kahongog (Kahon + Dungog)
Underwear - Tabogay (Tabon + Lagay)

Naa pa gyuy mga bag-ong hubad nga gipangusgan ron sa atong mga "kauban sa buhat" aron paghatag ug pagtagad ug pagkabig sa uban natong mga kaigsoonan nga wa pa gyuy hanaw ning mga bag-ong kaplag sama sa:

Internet - Gambalayan (Gam'anan + Balayan)
Cyberspace - Dagitwanang (Dagitab nga wanang)

Dili ko sigurado kung ang akong gipangbatbat diri mao gyuy sukdanan sa pagdawat sa usa ka bag-ong pulong. Tingali naa pa gyuy mas labaw pa nga sukaranan nga wala pa nato nasayran.

Akong mga panahum lang (my two cents).


Notes:
* murag gidawat naman tingali ni nga pulong nga gikan sa tagalog

Personal Note: Whew!!! Kabudlay gyud diay tino-od sa pagsulat ug binisaya - Pero it's really worth it! U gotta try guys.

[Velvett]

hain may mas maayu, ang paghatag ug tangkud-pulong sa mga langyaw nga termino, o ang pag "filipinize" sa paglitok aning mga terminoha?

ang "snow" kay "isno" man hinuon, kay dili baya gyud kita mo litok ug "long vowel o."

isno or ____?

murag mas uyon ko sa paghatag ug tangkud-pulong.

[forester]

@brownprose -- excellent pre! I like your piece. In addition, we could have a stipulative equivalent for panty as "hapsbot". However, readio has already had its equivalent during the time of Atty. Reuben Canoy, he called it Kangug (kahon nga motingog) which resembles to that in your proposal.

@velvett -- very nice suggestion. In most cases, our fellow Cebuanos are already practising the "borrowed usage" with some modifications in its spellings and pronunciations, e.g. the skedyuls, balans, debet and kredet, etc. Perhaps, what we can contribute is to develop it like what you had just suggested - the "isno".

[forester]

spelling correction: readio should have been RADIO

[brownprose]

@brownprose -- excellent pre! I like your piece. In addition, we could have a stipulative equivalent for panty as "hapsbot". However, readio has already had its equivalent during the time of Atty. Reuben Canoy, he called it Kangug (kahon nga motingog) which resembles to that in your proposal.

@ forester
nagsige lang gyud ko'g agik-ik sa imong "hapsbot" ang kuyawan lang nako ani kay duha iyang pwedeng hapinan ang luyo ug ang atubangan - lobot ug kanang bot sa babaye.

about the radio, i agree the kangug sounds better than the kahongog. The latter is almost a homonym of "kahungog" and sounds equally demeaning as the word itself.

the only person i heard who used predominantly the word kahongog on air was the late atty. migs enriquez sa iyang programa "Saksak Sinagol" during marcos' time and in which the word also faded with him.

@ velvette

u have a point ... filipinization makes it even easier. by that i think the word can be also understood or easily adopted by other regional dialects. nice!

[forester]

"KUMUSTA"
Diin king pulong pangahoya?

Ang pulong "kumusta" usa ka naandan nga pulong sa panaghimamat nga nagtangag og gumunhap sa pagsusi sa kahimtang sa usa ka gikabagat nga higala o tawo nga gika-ila. Kini adunay bugti sa Iningles nga "how are you? (or) how do you do?" kansang ipasabut ang pagpakabana sa namulong.

Apan, katingalahan kay sa katinuoran, ang pulong "kumusta" dili lumad nga Pilipinhon. Kini gikan sa pinaminawan sa atong kanhi mga katigulangan sa dihang ang pulong "kumusta" maoy e-abli sa kasagarang katsila nga managhimamat.

Ang "kumusta" nagikan sa Español nga "Como esta", gani managsama ang kahulogan niini sa atong "kumusta". Ang "como esta" gidugtong sa mga katsila aron sa pagkawagtang sa titik nga "e" (contraccion) nga moresulta sa paglituk nga "Como'sta".

Ang atong "kumusta", sa akong pag-ukadyang didto sa Hataas nga tunghaan sa Panitikan sa Santo Tomas, walay kapanagsama sa tanang 87 ka "vernaculo" (dialect) sa Pilipinas.
Ato nalang kining gigamit ug gidawat isip pag-sung-ay sa mga pamatasang Español. Nagpasabut nga wala kitay "kumusta" nga pulong sa wala pa madunggi sa atong katigulangan ang katsilang pulong nga "como'sta".

[josephdc]

^ fascinating. karun pa ko. diay, unsa'y binisaya sa 'fascinating'?